Fikir nereden bulunur? Kendi derdinden ve işinden ürün çıkarmak

"Ürün yapmak istiyorum ama fikrim yok" cümlesi topluluklarda en sık duyulan cümlelerden biri. Çoğu kişi bunu bir yaratıcılık sorunu sanıyor. Akşam oturup boş bir sayfaya fikir listesi yazmaya çalışıyor, çıkan fikirler de ya çok genel ya da daha önce yüz kere yapılmış oluyor.

Sorun fikir azlığı değil, yanlış yerde aramak. Bu yazıda Paul Graham'ın "How to Get Startup Ideas" denemesini, Hacker News'te kurucuların fikirlerini nereden bulduklarını anlattığı başlıkları ve FeedbackPanda ile Nomad List gibi bilinen ürünlerin çıkış hikâyelerini bir araya getirdik. Ortak nokta şu: İyi fikirler genelde düşünülerek bulunmuyor, fark ediliyor.

Fikir uydurma, fark et

Paul Graham'ın denemesindeki ana tavsiye, fikir aramak yerine sorun aramak ve mümkünse kendi yaşadığın bir sorundan başlamak. Ona göre masa başında beyin fırtınasıyla bulunan fikirler kulağa mantıklı gelir ama kimsenin gerçekten ihtiyaç duymadığı şeylere dönüşür. Graham bunlara dizi senaryosu gibi duran, inandırıcı ama gerçek dışı fikirler diyor.

Graham'ın önerdiği fiil "düşünmek" değil "fark etmek". Denemenin en çok alıntılanan cümlesi bunu özetliyor: "Live in the future, then build what's missing." Yani hızla değişen bir alanın içinde yaşa, bir kullanıcı ya da üretici olarak öndeki insanlardan biri ol, sonra eksik olanı yap.

Bunun için iki şey öneriyor. Birincisi, seni sinirlendiren şeylere dikkat et. Sinir bozukluğu çoğu zaman dünyanın henüz kapatmadığı bir boşluğu yaşadığın anlamına geliyor. İkincisi, fark etme aşamasında "bu büyük bir şirket olur mu?" sorusunu kapat. Ölçek sorusu erken sorulursa iyi fikirleri de eler.

Kendi derdinden başla

Hacker News'te "Kendi derdini çözdüğün projeler neler?" başlıklı uzun bir tartışma var. Okuyunca bu yolun ne kadar yaygın olduğunu görüyorsun.

Bir geliştirici, başka bir projesi için SSL sertifikası yönetimini kolaylaştıran bir arayüz yazmış. Certify The Web adlı bu araç, anlattığına göre yüz binlerce kullanıcısı olan ticari bir ürüne ve onun tam zamanlı işine dönüşmüş. Bir başkası Anki'yi hantal bulduğu için kendi aralıklı tekrar uygulaması Mochi'yi yapmış, aynı başlıkta bir kullanıcı her gün kullanan ücretli abone olduğunu yazmış. Bir avukat ise anahtar kelime aramasından bıkıp hukuki belgeler için anlamsal arama yapmış.

Başka bir başlıkta, "SaaS'ım bu ay kiramı ödedi" diye paylaşım yapan bir geliştirici, aracı kendisi ve kız arkadaşı için IPTV listelerini düzenlemek üzere yazdığını anlatıyor. Birkaç ay içinde yedi kişi aracı bulup kullanmaya başlamış, o da özellik ve ücretli plan eklemiş. Gönderiye göre ücretli planların beşinci ayında aylık gelir kiralarını karşılamış.

Kendi derdinden başlamanın asıl avantajı şu: Sorunu yaşadığın için kimseye "bu sorun gerçek mi?" diye sormadan ilk sürümü yapabiliyorsun. Neyin can sıktığını, neyin sadece hoş olacağını içeriden biliyorsun.

İşin bir fikir madeni

Kendi derdin derken sadece hobilerini düşünme. Gününün en büyük kısmını işte geçiriyorsun ve dertlerin büyük kısmı orada.

Graham'ın denemesinde bunun için bir yöntem var: Eski işlerinde "neden biri şunu yapmıyor, yapsa hemen alırdık" dediğin anları hatırla. O cümle, gerçek talebin işareti. Bir de kendine şunu sor: Şu an kim yapsa parasını öderdim?

FeedbackPanda bu yolun en bilinen örneklerinden. Danielle Simpson, Çin'deki öğrencilere çevrimiçi İngilizce dersi veren bir öğretmenmiş. Şirketin kendi blogundaki hikâyeye göre haftada ortalama 95 ders veriyor, her dersten sonra ayrıntılı geri bildirim yazıyormuş. Bu yazışmalar günde iki üç saat alıyor, öğrencileri de büyük bir Excel tablosunda takip ediyormuş. Partneri Arvid Kahl yazılımcıymış ve bu yükü görünce yaklaşık bir haftada çalışan bir prototip çıkarmış. Ürün, aynı işi yapan öğretmenlere yayılmış.

Hacker News'teki "Fikir nasıl bulunur?" başlığında bir yorumcu da benzer bir yol anlatıyor: Şirket kurma hevesiyle değil, sektör deneyimiyle başlamış. Önerisi, kendi sektöründe yazılımın çözebileceği sorunları listelemek ve işin iş tarafındaki insanlarla konuşmak.

Kendini Türkiye'deki bir iş yerinde düşün. Bir lojistik firmasında çalışıyorsan, şoförlerin teslim fotoğraflarını WhatsApp gruplarından toplayan operasyon ekibini görüyorsundur. Bir muhasebe bürosundaysan, mükelleflerden ay sonu belge toplamanın ne kadar uğraş olduğunu biliyorsundur. Bir emlak ofisinde çalışıyorsan, aynı ilanı beş farklı siteye elle girmenin kaç saat sürdüğünü sayabilirsin. Bunlar dışarıdan bakan birinin asla göremeyeceği dertler.

Sıkıcı işleri sevmeyi öğren

Graham'ın denemesindeki en işe yarar uyarılardan biri "schlep körlüğü". Yazılımcılar karmaşık, uğraştırıcı ve gösterişsiz sorunlardan kaçınma eğiliminde. Graham, Stripe'ın uğraştığı ödeme altyapısını buna örnek veriyor. Sonuç şu: Kolay ve havalı fikirler çoktan yapılmış oluyor, değerli olanlar ise kimsenin dokunmak istemediği yerlerde kalıyor.

Graham'ın hemen fikir arayanlara önerisi kısa: Gösterişsiz ama insanların para ödeyeceği bir şey yap.

Sıkıcı derken neyi kastettiğini somutlaştıralım. Bir oto servisinin müşterilere bakım hatırlatması göndermesi, bir site yönetiminin aidat takibi, bir kreşin velilere günlük rapor göndermesi, bir tercüme bürosunun teklif hazırlaması. Bunların hiçbiri sosyal medyada konuşulmuyor, ama her biri birilerinin her hafta saatlerini yiyor. O saatleri geri veren ürüne de para ödeniyor.

Kendi derdinin sınırları

Kendi derdinden başlamak iyi bir başlangıç, ama tek başına yeterli değil. Hacker News'teki aynı tartışmalarda bunun sınırlarını hatırlatan yorumlar da var.

Bir yorumcu, yazılımcıların kendileri için yazdığı araçların zor satıldığını, çünkü diğer yazılımcıların ihtiyaç duyduğunu kendilerinin yapabildiğini söylüyor. Ona göre yazılım bilmeyen insanlar için yapmak daha umut verici. Başka bir yorumcu ise kız arkadaşı için bir şey yapmanın, kendi ilgi alanı ana akımdan uzaklaştığı için kullanıcıyla empati kurmasına yardım ettiğini anlatıyor.

Bir de para kimden geliyor sorusu var. "Fikrini nereden buldun?" başlığında plak koleksiyoncusu bir kurucu, yeni plak çıkışlarını takip etmekte zorlandığı için Sound Shelter'ı yaptığını anlatıyor. Ama anlattığına göre bugün parayı plakçılar ödüyor; listelenmek için aylık abonelik ya da satış başına ücret veriyorlar. Derdi yaşayan kişi ile ödemeyi yapan kişi her zaman aynı olmayabilir.

Yani kendi derdin bir başlangıç noktası, kanıt değil. Aynı derdi yaşayan başkalarının olup olmadığını öğrenmek için onlarla konuşman gerekiyor. Bunun nasıl yapılacağını Rehber'deki müşteri görüşmesi yazısı anlatıyor.

Başkalarının derdini yakından izle

Kendi derdin yoksa ya da yetmiyorsa, başkalarının derdini yakından izlemek de işe yarıyor. Pieter Levels'in Nomad List'i kendi sitesinde anlattığına göre şehirlerle ilgili verilerin toplandığı, herkesin katkı yapabildiği bir tablodan doğdu. Levels bu tabloyu daha sonra siteye dönüştürdü. Başkalarının o tabloya kendi verilerini eklemesi, ilginin ilk işaretiydi.

Hacker News'teki "Fikir nasıl bulunur?" başlığında da işe yarar alışkanlıklar paylaşılmış. Bir yorumcu, bozuk ya da daha iyi olabilecek şeyleri not ettiğin bir "fikir dosyası" tutmayı öneriyor. Bir başkası, olması gerekenden çok daha uzun süren her işin bir verimsizliğe, dolayısıyla bir çözüme işaret ettiğini söylüyor. Bir diğeri de müşterisine kötü davranan sektörlere bakmayı öneriyor, çünkü bu sektörler yeni gelenlere kapı aralıyor.

Türkiye'den bir örnek düşünelim. Düğün fotoğrafçısı bir arkadaşın, çiftlerin albüm için fotoğraf seçmesini haftalarca beklediğinden yakınıyorsa, bu senin derdin değil ama yakından izleyebileceğin bir dert. Onun yanında bir hafta geçirmek, yüz fikir listesinden daha çok şey öğretir.

Fikir defteri tut

Bütün bu kaynakların ortak tavsiyesini tek bir alışkanlığa çevirebilirsin: Telefonunda bir not aç ve iki hafta boyunca seni ya da çevrendekileri sinirlendiren her şeyi yaz.

Her notta üç şey olsun. Ne oldu, kime oldu ve o kişi bunu bugün nasıl çözüyor? Son soru önemli. Excel, WhatsApp grubu, kâğıt defter ya da "biri hatırlar" cevabı çıkıyorsa, ortada çözülmeyi bekleyen bir dert var demektir.

İki haftanın sonunda listeye bak. Aynı tür dert birden fazla kez geçiyorsa, o kişiyi tanıyorsan ve o işi az çok biliyorsan, elinde üzerinde çalışılabilecek bir aday var. Graham'ın uyarısını da hatırla: Bu aşamada ölçek filtresini kapalı tut. Küçük ama derin bir dert, büyük ama sığ bir dertten daha iyi başlangıçtır.

Fikri bulduktan sonra

Aday bir fikrin olduğunda bir sonraki adım onu netleştirmek. Fikrini tek cümleye indir yazısı kimin için, hangi dert için ve ne yaptığını tek cümleye sığdırmanı istiyor. Fikir defterinden çıkan aday bu cümleye sığmıyorsa, henüz yeterince fark etmemişsin demektir.

Bu hafta yapılacak

1. Telefonunda bir "dert defteri" aç; iki hafta boyunca seni ya da çevrendekileri sinirlendiren her şeyi ne oldu, kime oldu, bugün nasıl çözülüyor diye üç satırla yaz.
2. Şu anki ya da önceki işinde "biri şunu yapsa hemen alırdık" dediğin üç anı hatırla ve deftere ekle.
3. Yakın çevrende sıkıcı ama tekrar eden bir işi olan bir kişiyi seç (muhasebeci, nakliyeci, emlakçı, kreş müdürü) ve yarım gün işini izlemeyi rica et.
4. Listeden en sık tekrar eden iki derdi seç ve her biri için aynı derdi yaşayan üç kişiyle konuşmak üzere randevu al.

Sık sorulanlar

Hiç ilginç bir derdim yok, ne yapmalıyım?

İlginç olması gerekmiyor. Graham'ın uyarısı tam tersi: Değerli fikirler çoğu zaman sıkıcı ve uğraştırıcı yerlerde. Kendi derdin azsa, işinde ya da çevrende tekrar eden ve elle yapılan işlere bak.

Kendi derdim için yaptığım şeyi başkası da ister mi?

Bilmiyorsun, öğrenmen gerekiyor. Hacker News'teki örneklerde birkaç kişinin aracı kendiliğinden bulup kullanması ilk işaret olmuş. Sen beklemek yerine aynı derdi yaşayan insanları bulup konuşabilirsin.

Sektörü bilmiyorsam o sektöre ürün yapabilir miyim?

Yapabilirsin, ama dışarıdan görünmeyen dertleri kaçırma riskin yüksek. En kısa yol, o sektörde çalışan birinin yanında zaman geçirmek ya da onunla ortak olmak.

Bulduğum fikrin zaten bir rakibi varsa?

Bu genelde kötü haber değil. Graham da rakip olan yerlere yönelmeyi öneriyor. Rakipleri nasıl okuyacağını rakip var diye vazgeçme yazısında anlattık.

Dayanak

• How to Get Startup Ideas — Paul Graham: fark etmek, geleceğin içinde yaşamak, filtreleri kapatmak, schlep körlüğü, eski işlerden fikir çıkarma yöntemi.
• Ask HN: What are your "scratch own itch" projects? — Hacker News: Certify The Web, Mochi, hukuk araması gibi kendi derdinden çıkan proje örnekleri.
• Thank HN: My SaaS paid my rent this month — Hacker News: kişisel bir araçtan ücretli ürüne geçiş; yazılımcılar yerine başkaları için yapma uyarısı.
• Ask HN: Those of you who started companies. Where did you get your idea? — Hacker News: Sound Shelter'ın kendi dertten çıkışı ve ödemenin plakçılardan gelmesi.
• Ask HN: How do you get startup ideas? — Hacker News: fikir dosyası, uzun süren işler, sektör deneyiminden başlama önerileri.
• The FeedbackPanda Story — FeedbackPanda (Medium): öğretmenlik işindeki dertten ürüne geçiş, haftalık ders yükü, bir haftalık prototip.
• Nomad List founder — Pieter Levels: Nomad List'in kitle kaynaklı bir tablodan doğması.